نسخه قابل چاپ

ارسال توسط ايميل به دوستان

[نجف‌ آهوچهر ]

لزوم‌ برنامه‌ريزي‌ علمي‌ مبتني‌ بر اقتصاد در آموزش‌ و پرورش‌

تجربه‌ نشان‌ داده‌ هرگاه‌ برنامه‌ريزي‌ها در نظام‌ آموزش‌ و پرورش‌ با هدف‌ تکيه‌ بر علم‌ بدون‌ در نظرگرفتن‌ رضايت‌گذراي‌ تعدادي‌ در خصوص‌ قبولي‌ فرزندان‌شان‌ ـ در حالي‌ که‌ طرفي‌ از سواد برنگرفته‌ و فقط گواهي‌ قبولي‌گرفته‌اند ـ بوده‌ پيشرفت‌ داشته‌ ولي‌ هرگاه‌ فقط مدرک‌ گرايي‌ مطرح‌ بوده‌ سير نزولي‌ طي‌ کرده‌ و هميشه‌ از اين‌ نقطه‌ ضربه‌ خورده‌ است‌ و سال‌ها طول‌ کشيده‌ تا جبران‌ مافات‌ شود از طرف‌ ديگر با اقتباس‌ از ساير کشورهابدون‌ درنظرگرفتن‌ باورهاي‌ ديني‌ قومي‌ و فرهنگ‌ جامعه‌ هيچ‌گاه‌ برنامه‌ريزي‌ها به‌ نتيجه‌ي‌ مطلوب‌ نرسيده‌ و ناتمام‌ مانده‌ و يا عوض‌ شده‌ و يا آن‌ که‌ از اين‌ شاخه‌ به‌ آن‌ شاخه‌ پريده‌ و همانا بسان‌ مغروقي‌ مانده‌ که‌ کف‌هاي‌روي‌ آب‌ را به‌ اميد نقطه‌ي‌ اتکايي‌ چنگ‌ مي‌زند. برنامه‌ريزي‌ در آموزش‌ و پرورش‌ بايد هدف‌مند باشد و از نظر بودجه‌ ـ که‌ تأمين‌کننده‌ هر نوآوري‌ و اجراي‌ به‌ موقع‌ موضوعات‌ درنظر گرفته‌ شده‌ است‌ ـ کافي‌ باشد.
از زمان‌ آدام‌ اسميت‌ اقتصاددان‌ بزرگ‌ تاکنون‌ بسياري‌ از اقتصاددانان‌ به‌ امر تعليم‌ و تربيت‌ توجه‌ خاصي‌ داشته‌ و وسعت‌ و تنوعي‌ که‌ در نظريات‌ آنان‌ در مورد بسط و گسترش‌ دانش‌ همراه‌ با اقتصادي‌ پويا و عمومي‌ ديده‌شده‌ اميدوار کننده‌ است‌. اسميت‌ نخستين‌ کسي‌ بود که‌ به‌ بحث‌ جدي‌ درباره‌ي‌ رابطه‌ي‌ اقتصاد و تعليم‌ و تربيت‌ پرداخت‌. او هم‌ فيلسوف‌ بود و هم‌ اقتصاددان‌ بنابراين‌ از دو جهت‌ وارد بحث‌ گرديد. يکي‌ از جهت‌ اين‌که‌اصلاح‌طلب‌ بود و مي‌خواست‌ تعليم‌ و تربيت‌ به‌ صورت‌ مؤثري‌ درآيد و ديگر اين‌که‌ عالم‌ اخلاقيات‌ و معلم‌ بود و به‌ بحث‌ درباره‌ي‌ مقاصد و هدف‌هاي‌ تعليم‌ و تربيت‌ علاقه‌ داشت‌. او مي‌خواست‌ همان‌طور که‌ در اقتصادرقابت‌ برقرار است‌ در مدارس‌ و دانشگاه‌ها هم‌ رقابت‌ ايجاد گردد و هم‌چنين‌ با ايجاد يک‌ نظام‌ آموزشي‌ بي‌ طرف‌ و منطبق‌ بر موازين‌ عقلي‌ و رها شده‌ از بي‌ قيدي‌ رايج‌ و معمول‌ زمان‌ اعتقاد داشت‌ و بهبود کيفيت‌ تعليم‌همراه‌ با تجربه‌ و مطالعه‌ي‌ دايم‌ معلمان‌ و آموزش‌ ضمن‌ خدمت‌ آنان‌ را گوش‌زد مي‌کرد تا تجربيات‌ نو بياموزند و بدين‌ ترتيب‌ وقت‌ کودکان‌ و استعداد آنان‌ از بين‌ نرود و جواب‌گوي‌ پرسش‌هاي‌ گاه‌ و بي‌گاه‌ آنان‌ باشند. اومعتقد بود هدف‌ تربيت‌ فکري‌ توده‌ها و پرورش‌ قوه‌ي‌ تميز آنان‌ است‌ تا قضاوت‌ درست‌ و واقع‌ بينانه‌اي‌ داشته‌ باشند و بتوانند بر مبناي‌ آن‌ قضاوت‌ها درباره‌ي‌ جهات‌ اعمال‌ خود داوري‌ کنند همان‌طور که‌ دانش‌ و مهارت‌ يک‌کارگر به‌ نوبه‌ي‌ خود محصول‌ سرمايه‌گذاري‌ در پرورش‌ استعدادهاي‌ کلي‌ او در زمينه‌ي‌ ارتباط و محاسبه‌ که‌ براي‌ شرکت‌ فرد در جريان‌ توليد ضروري‌ مي‌باشد و همين‌ پرورش‌ استعدادهاي‌ خاص‌ اوست‌ که‌ از لحاظ شغل‌فرد لازم‌ است‌ و اين‌ سرمايه‌گذاري‌ بر حسب‌ شرايط توسط دولت‌ و خود کارگر و کارفرما انجام‌ مي‌گيرد و کارگر نيز وسيله‌ي‌ توليدي‌ است‌ که‌ توليد شده‌ است‌ و يکي‌ از اقلام‌ تجهيزات‌ سرمايه‌اي‌ مي‌باشد به‌ آموزش‌ وپرورش‌ نيز که‌ تربيت‌ کننده‌ نسل‌هاي‌ مختلف‌ هر کشور مي‌باشد و توليدکننده‌ي‌ مهارت‌ها و نوآوري‌هاي‌ گوناگون‌ و سازمان‌ مادر است‌ براي‌ ساير سازمان‌ها مي‌بايست‌ به‌ امر اقتصاد آن‌ و سرمايه‌گذاري‌ درست‌ و بنيادين‌پايه‌ گذاري‌ و همراهي‌ شود و علماي‌ اقتصادي‌ همراه‌ با برنامه‌ريزان‌ امر تعليم‌ و تربيت‌ براي‌ پيشرفت‌ هر قسمت‌ از رشته‌هاي‌ اين‌ امر مهم‌ با کمک‌ يک‌ديگر براي‌ توليد و کشف‌ و پرورش‌ استعدادهاي‌ بالقوه‌ي‌ افراد کمر همت‌ببندند و جايگاه‌ واقعي‌ علم‌ را استوارتر و بالنده‌تر در جامعه‌ ترويج‌ و گسترش‌ دهند زيرا فرهنگ‌ و تمدن‌ في‌نفسه‌ مقوله‌اي‌ با ارزش‌ و گران‌بهاست‌ و بدون‌ آن‌ جامعه‌ فقط آزاد است‌ که‌ نادان‌ بماند. در اين‌ راه‌ نقش‌ دولت‌مثبت‌ و ياري‌ دهنده‌ است‌. دولت‌ بايد برنامه‌ريزان‌ را موظف‌ کند ـ با پشتيباني‌ که‌ او آنان‌ به‌ عمل‌ مي‌آورد ـ به‌ امر آموزش‌ و پرورش‌ با ديد جهاني‌ و مورد قبول‌ عامه‌ نگريسته‌ و سيستم‌هاي‌ ارايه‌ شده‌ي‌ آني‌ و زودگذرنباشندبل‌که‌ مبتني‌ بر حفظ ميراث‌ فرهنگي‌ و با نگرشي‌ بر جنبه‌هاي‌ مثبت‌ ساير ملل‌ برنامه‌ خود را پياده‌ کند تا حرف‌ و عمل‌ هر دو يکي‌ شوند و بازدهي‌ سرمايه‌گذاري‌ مادي‌ با سرمايه‌ي‌ نيروي‌ فکر انساني‌ از لحاظ ارزش‌ باهم‌ برابر شوند. گرچه‌ عده‌اي‌ عقيده‌ دارند بازدهي‌ سرمايه‌گذاري‌ در امر آموزش‌ و پرورش‌  بيش‌تر از سرمايه‌گذاري‌ در کارهاي‌ ديگر است‌ زيرا تعليم‌ و تربيت‌ نه‌ فقط موجب‌ مساوات‌ اجتماعي‌ بل‌که‌ موجب‌ مساوات‌اقتصادي‌ نيز مي‌گردد چون‌که‌ هرچه‌ جامعه‌ صنعتي‌تر باشد برابري‌ بيش‌تر و تراکم‌ جمعيت‌ اطراف‌ درآمد زيادتر است‌ زيرا تحصيل‌ بازدهي‌ دارد همان‌طور که‌ سرمايه‌ي‌ مادي‌ چنين‌ است‌.
در يک‌ جمعيت‌ تعليم‌ و تربيت‌ يافته‌ احتمال‌ ارتکاب‌ اعمال‌ ضداجتماعي‌ کم‌تر ديده‌ شده‌ و صرفه‌ جويي‌ مستقيم‌ در هزينه‌ي‌ دادگاه‌ها و زندان‌ها و پليس‌ و غيره‌ ـ که‌ ارزش‌ غيرمستقيم‌ تعليم‌ و تربيت‌ و افزايش‌ غير مستقيم‌خرسندي‌ جامعه‌ را در بر دارد ـ نتيجه‌ي‌ آن‌ است‌.
تعليم‌ و تربيت‌ در تحصيل‌ منابع‌ مالي‌ و به‌ خصوص‌ نيروي‌ انساني‌ مهارت‌ يافته‌ با انواع‌ فعاليت‌هاي‌ ديگر رقابت‌ مي‌کند چون‌ قسمت‌ عمده‌ي‌ مخارج‌ آموزش‌ و پرورش‌ توسط مقامات‌ دولتي‌ تأمين‌ مي‌شود و در آينده‌ موجب‌افزايش‌ توليد مي‌گردد و هم‌چنين‌ ارتباط بين‌ هزينه‌ و بازدهي‌ يعني‌ قدرت‌ توليد هزينه‌ برحسب‌ زمان‌ و مکان‌ متفاوت‌ است‌ بنابراين‌ مکالمه‌ي‌ دقيق‌ هزينه‌ تحقق‌ بخشيدن‌ به‌ هدف‌هاي‌ عيني‌ و نتايج‌ هزينه‌ها مهم‌ و اساسي‌است‌ ولو اين‌ نتايج‌ از لحاظ شکل‌ با نتايج‌ سرمايه‌گذاري‌ مادي‌ دقيقٹ قابل‌ قياس‌ نباشد بايد بار اين‌ هزينه‌ را به‌ دوش‌ گرفت‌ و به‌ امر تعليم‌ و تربيت‌ به‌ عنوان‌ يک‌ سود دائمي‌ نگريست‌ که‌ شامل‌ کليه‌ي‌ سرمايه‌گذاران‌ و آحادجامعه‌ مي‌شود.
حال‌ با توجه‌ به‌ اين‌ موضوع‌ که‌ به‌ مرور زمان‌ مخارج‌ آموزش‌ و پرورش‌ براي‌ هر واحد دانش‌آموز افزايش‌ يافته‌ و مدرسه‌ها بزرگ‌تر و وسايل‌ و تجهيزات‌ آن‌ها بيش‌تر و وسايل‌ کمک‌ آموزشي‌ فراوان‌تر شده‌ هم‌چنين‌استفاده‌ از کتاب‌ همه‌گاني‌ گرديده‌ و مدت‌ تحصيل‌ به‌ دوازده‌ سال‌ و بيش‌تر افزايش‌ يافته‌ زمان‌ آن‌ رسيده‌ که‌ در امر بودجه‌ و هزينه‌هاي‌ آن‌ و حقوق‌ معلمان‌ که‌ نسبت‌ به‌ کل‌ هزينه‌ کاهش‌ يافته‌ يا با ديگر طبقات‌ مطابقت‌نداشته‌ بيش‌تر توجه‌ شود و اين‌ امر ميسر نشود مگر با حسن‌ مديريت‌ که‌ يکي‌ از جنبه‌هاي‌ بارز قدرت‌ توليد در تعليم‌ و تربيت‌ است‌ و قابل‌ تجزيه‌ و تحليل‌ زيرا فقدان‌ برنامه‌ريزي‌ دراز مدت‌ نتيجه‌ي‌ مستقيم‌ نقص‌ مديريت‌و فقدان‌ اطلاعات‌ آماري‌ است‌ هم‌چنين‌ استفاده‌ از مشاوران‌ مجرب‌ در امر تنظيم‌ بودجه‌ي‌ لازم‌ و هدف‌دار و درازمدت‌ بدون‌ صرفه‌جويي‌هاي‌ تنگ‌ نظرانه‌ که‌ موجب‌ مخارج‌ اضافي‌ بعدي‌ مي‌گردند چون‌ عملا ثابت‌ شده‌صرفه‌ جويي‌ در مخارج‌ حياتي‌ موجب‌ بالا رفتن‌ هزينه‌هاي‌ جاري‌ مي‌شود يا به‌ عبارت‌ ديگر توسعه‌ي‌ قطعه‌ قطعه‌ از توسعه‌ي‌ درازمدت‌ همه‌ جانبه‌ گران‌تر تمام‌ مي‌شود مي‌توان‌ به‌ آن‌ هدف‌هايي‌ که‌ مورد نظر است‌ رسيدولاغير.