آيا چشمان نگراني در استان بوشهر هست؟

قطب انرژی کشور کجا است؟

نقدی بر مصاحبه معاون اول رییس جمهور در شیراز

دكتر رضا آذين

معاون اول رييس جمهور در اظهارات خود پس از جلسه هيات دولت در استان فارس، مطالبي را بيان كرده است كه بخشهايي از آن جاي تامل و تعمق جدي دارد. او در مصاحبه خود با روزنامه دولتي ايران (دوشنبه 23/2/87 ص 5) از تبديل شدن فارس به قطب انرژي كشور و احداث منطقه ويژه صنايع انرژي بر در لامرد فارس خبر داده است. ايشان در اين مصاحبه، دلايلي نظير ذخاير گازي استان فارس، گذر خطوط لوله سراسري گاز از استان فارس، اكتشافات آينده، نزديكي استان به خليج فارس و سهولت صادرات محصولات گازي را توجيه گر معرفي استان فارس به عنوان قطب انرژي كشور دانسته اند. در اين نوشتار سعي مي شود تا تصويري از وضعيت انرژي هاي فسيلي در كشور و مقايسه اي بين دو استان بوشهر و فارس صورت گيرد.

الف- نفت و فراورده هاي نفتي

الف-1- منابع نفتي خشكي

در مجموع، 72 ميدان كشف شده مناطق خشكي كشور به ترتيب در استانهاي خوزستان، كهگيلويه و بوير احمد، بوشهر، ايلام، لرستان، كرمانشاه و فارس قرار دارند. ميدانهاي بزرگ نفتي منطقه خشكي نظير اهواز، آغاجاري، گچساران و مارون در استان خوزستان در زمره بزرگترين مخازن نفت جهان هستند. مناطق نفتخيز جنوب به عنوان مهمترين شركت نفتي كشور شامل ميادين نفت و گاز استان هاي خوزستان، كهگيلويه و بوير احمد و بوشهر است. در مجموع، 80% نفت خام كشور در مناطق نفتخيز جنوب توليد مي شود. همچنين شركت نفت اروندان شامل ميادين مشترك اكتشافي در استانهاي خوزستان و بوشهر است. لازم به ذكر است، نفت خام توليدي از شركت نفت مناطق مركزي ايران (كه حوزه عملياتي آن به ترتيب شامل استان هاي ايلام، لرستان، كرمانشاه و فارس مي شود) به طور عمده از ميادين دهلران، چشمه خوش، ... در استان ايلام، سركان و ماله كوه در استان لرستان و نفت شهر در استان كرمانشاه توليد مي شود. اطلاعات مستند گوياي اين واقعيت است كه استان فارس در توليد نفت كشور هيچ سهمي ندارد. تنها مواردي كه به اين استان مرتبط مي شود، ميدان هاي سعادت آباد و سروستان است كه در مرحله مطالعات و طراحي پايه قرار دارد. با توجه به اين واقعيت كه نفت و فراورده هاي نفتي مهمترين حامل هاي انرژي در كشور به شمار مي روند، استان فارس نمي تواند قطب انرژي كشور باشد.

الف-2- منابع نفتي دريايي

در مجموع، 24 ميدان نفتي دريايي در كشور در چهار منطقه عملياتي بهرگان و خارگ در استان بوشهر و سيري و لاوان در استان هرمزگان واقع است. منطقه نفتي بهرگان واقع در استان بوشهر، قديمي ترين منطقه نفتي دريايي ايران است كه در کنار بندر امام حسن، از توابع استان بوشهر در حد فاصل بندر گناوه و ديلم- 40 کيلومتري شمال غربي گناوه و 28 کيلومتري بندر ديلم واقع شده است.

در مناطق دريايي، بيشترين ميزان نفت خام در منطقه هاي عملياتي خارگ و بهرگان (استان بوشهر) ‌توليد مي شود و توليد نفت مناطق لاوان و سيري در رتبه هاي بعدي قرار دارد. در كل، شركت نفت فلات قاره (مناطق دريايي)‌، 17.39% از كل نفت كشور را توليد مي كند.

الف-3- ميادين مشترك نفتي

اين ميادين شامل 13 ميدان است كه 5 ميدان آن در خشكي و مجاور كشور عراق و 8 ميدان در خليج فارس و مجاور كشور هاي عربستان سعودي، امارات متحده عربي، كويت و قطر واقع است.

الف-4- صادرات نفت خام

بيشترين صادرات نفت خام كشور (بالغ بر 90 درصد) از پايانه هاي صادراتي جزيره خارگ (استان بوشهر) ‌صورت مي گيرد.

الف-5- خطوط لوله انتقال نفت خام

در كل، 22 خط انتقال نفت خام و 34 خط انتقال فراورده نفتي در كشور وجود دارد. سهم استان فارس از اين بخش، 1 خط لوله نفت خام از گچساران به شيراز است. در همين راستا، شاهراه اصلي صادرات نفت كشور از گناوه به جزيره خارگ در استان بوشهر قرار دارد.  

ب- گاز طبيعي و فراورده هاي گازي

ب-1- ذخاير گازي

سهم استان بوشهر ازميادين خشکي 35 درصد(معادل 2525 ميليارد مترمکعب) مي‌باشد. ميادين خشکي استان بوشهر عبارتنداز: نار، کنگان، کوه‌مند وعسلويه. ازاين تعداد ميادين، نار و کنگان توليدي هستند. همچنين استان بوشهردرميان 10 استاني که داراي ذخايرگازمي باشد حائز رتبه اول مي‌باشد.

همچنين، ميادين گازي كشف شده در منطقه دريايي ايران شامل 10 ميدان است كه در استان هاي بوشهر و هرمزگان واقع شده اند. ازمجموع 12533 ميليارد مکعب ذخايرگازطبيعي درميادين دريايي، استان بوشهر با ذخيره‌اي معادل 10677 ميليارد متر مکعب گاز درميادين پارس‌جنوبي، پارس‌شمالي وبهرگانسر، 85 درصد ذخائر دريايي گازطبيعي کشور را درخود جاي داده است. از اين بين، ميدان گازي پارس جنوبي در امتداد ميدان گازي گنبد شمالي قطر قرار دارد که در سال 1368 (1989ميلادي) کشف شده است. اين ميدان در يکصد کيلو متري جنوب غربي بندر عسلويه در خليج فارس واقع شده و با حوزه گازي قطر مشترک است. وسعت اين ميدان 9700کيلومتر مربع بوده که 3700 کيلومتر مربع آن در آبهاي ايران و 6000 کيلومتر مربع آن در آبهاي کشور قطر قرار گرفته است. ذخيره گازي بخش مربوط به ايران طبق آخرين برآوردها حدود 130/13 تريليون متر مکعب بوده که حدود 8 درصد ذخاير گازي جهان و نزديك به 50% كل ذخاير گازي ايران را به خود اختصاص داده است. همچنين حجم ميعانات گازي آن 17116 ميليون بشکه مي باشد. دريک نگاه کلي، مجموع ذخاير گازدرميادين خشکي ودريايي کشورمعادل 52/19751 ميليارد مترمکعب مي‌باشد که استان بوشهربا 13201 ميليارد مترمکعب ذخايراوليه گاز به تنهايي سهمي معادل 67 درصد کل ذخايرکشور را به خود اختصاص داده است.

ب-2- ظرفيت پالايش گاز

  مجموع ظرفيت پالايش گاز كشور در سال 1384 برابر با 383.1 ميليون متر مكعب در روز بوده است. از اين ميزان، 250 ميليون متر مكعب در روز (معادل 65.3%) سهم پالايشگاههاي فجر (110 ميليون متر مكعب در روز) و فازهاي 1 تا 5 پارس جنوبي (140 ميليون متر مكعب در روز) است. سهم استان فارس در پالايش گاز كشور، 45 ميليون متر مكعب در روز (معادل 11.7%) بوده است كه مربوط به پالايشگاه پارسيان (25 ميليون متر مكعب در روز) و واحد نم زدايي و تصبيت نقطه شبنم آغار-دالان (20 ميليون متر مكعب در روز) است. همچنين، سه كارخانه گاز طبيعي مايع شده (LNG) در استان بوشهر پيش بيني شده است كه ويژه صادرات گاز مايع به شرق دور است. به علاوه، عمليات اجرايي طرح توسعه پارس شمالي (در استان بوشهر) از تابستان شروع مي شود و پيش بيني مي شود كه اولين محموله گاز پالايش شده از اين ميدان در 3-4 سال آينده وارد شبكه سراسري گاز كشور شود.

***

با اين اطلاعات، هر كس مي تواند قضاوت كند كه آيا فارس، قطب انرژي كشور هست يا خير. ملاحظه مي شود كه در اين نامگذاري، واقعياتي روشن و شفاف همچون مجموع ذخاير كشف شده و ظرفيت هاي بالقوه و بالفعل توليد نفت و گاز كشور در استانهاي خوزستان، بوشهر و كهگيلويه و بوير احمد ناديده گرفته شده است. در مقابل، استان فارس بدون داشتن سهمي در توليد نفت و با سهم حداقلي در توليد گاز كشور، و با تكيه بر استدلالاتي ضعيف همچون "اكتشافاتي كه در آينده خواهد شد (و ممكن است نتيجه بدهد يا خير)"، "خطوط لوله سراسري گاز (كه از دهها استان از جمله) فارس گذر مي كند" و "ظرفيت (ناچيز) پالايش گاز پارسيان و آغار و دالان (در مقايسه با سهم 65 درصدي استان بوشهر در بخش گاز كشور و سهم 75 درصدي خوزستان در بخش نفت كشور)"، قطب انرژي كشور شناسايي و معرفي شده است. با اين كار، حق مسلم استانهاي زرخيز بوشهر، خوزستان و كهگيلويه بوير احمد زير پا گذاشته شده است. انتظار مي رود كه معاون اول رييس جمهور پيش از اظهار نظر يا تصميم گيري در اين خصوص، نگاهي به آمار و اطلاعات مستند موجود داشته باشد. تاكيد غير واقعي بر قطب بودن استان فارس و بزرگنمايي سهم اين استان در بخش انرژي كشور، ظلم مضاعفي به استانهاي زرخيز نفتي و گازي كشور است. استان فارس مي تواند قطب گردشگري، پزشكي و كشاورزي باشد، اما قطب انرژي نيست و نخواهد بود. اين واقعيات را نمي توان با اظهار نظر يا رايزني و لابي سياسي در سطوح عالي عوض كرد.

ممكن است اين سوال پيش آيد كه چه اهميتي دارد كه فارس به غلط قطب انرژي كشور معرفي شود و اسمي از بوشهر يا خوزستان در ميان نباشد؟ در پاسخ بايد گفت كه همين لابي ها باعث جريان سيل امكانات مرتبط با نفت و گاز به استان فارس شده است و اين جريان در آينده نيز ادامه خواهد يافت. يك قلم، مربوط به تخصيص بودجه هاي ميلياردي پژوهشي و تاسيس پژوهشكده هاي جديد مرتبط با نفت و گاز است كه در توسعه علمي دانشگاههاي فارس نقش موثري ايفا مي كند. استقرار دفاتر مركزي شركت هاي نفتي و گازي، صنايع وابسته، اشتغال نيروهاي بومي، تخصيص بودجه هاي ملي، كريدور ها و مناطق ويژه صنايع انرژي بر، ... امكانات ديگري است كه جملگي بر مبناي مركزيت انرژي به استان فارس سرازير خواهد شد. اين جريان تا زمان بيداري و واكنش مناسب مديران و نخبگان استانهاي نفتخيز و طرح منطقي خواسته هاي خود و برنامه ريزي مناسب براي دستيابي به اين خواسته ها ادامه دارد.

***

به زعم نگارنده، مصوبات بخش انرژي سفر استاني اخير هيات دولت به فارس، جديد و خلق الساعه نيست. بلكه اين مصوبات از يك دهه قبل برنامه ريزي شده است و گهگاه سيگنال هايي از آن در شكل هاي مختلفي ديده شده است. لذا مي شود گفت اين مصوبات، حلقه مكمّل سيگنال هاي قبلي است كه متاسفانه هيچ يك جدي گرفته نشد تا كار به اين جا رسيد. اگر بررسي لايحه حوزه نفوذ پارس جنوبي با واكنش جدي و اعتراض به موقع مديريت و نماينده گان وقت استان مواجه مي شد و جلوي تصويب آن گرفته شده بود، اگر همت و عزم استاني و برنامه ريزي در استان براي بهره مندي منطقي (نه گدايي)‌ از مواهب نعمت خدادادي نفت و گاز وجود داشت، و اگر اظهار نظرهاي شخص رييس جمهور در فارس مبني بر اين كه «فارس قطب انرژي كشور است»‌ جدي تر گرفته مي شد و تلاش هاي بيشتري براي اصلاح اين تحريف صورت مي گرفت، و اگر در گرماگرم بررسي و تصويب لايحه حوزه نفوذ پارس جنوبي، مديريت ارشد استان و نماينده مجلس سرگرم جدالهاي سياسي نبودند و به جاي تلاش براي حذف يكديگر، همّ و غمّ خود را بر توسعه استان و تثبيت جايگاه استان در بخش انرژي كشور مي گذاشتند، حالا لزومي به افسوس خوردن به فرصت هاي از دست رفته نبود. الان هم به جاي كورسويي اميد به تحول در آينده، ملاحظه مي شود كه رفتارهاي واكنشي و انفعالي از بر عملكرد برنامه اي و هدفمند چربيده است.

آيا چشمان نگراني در استان هست؟

منابع:

1-     ترازنامه هيدروكربوري كشور در سال 1384، موسسه مطالعات بين المللي انرژي

2-     سيماي صنعت نفت در استان بوشهر، گروه پژوهشي فروزان، 1385

از دوست و همكار محترم آقاي دكتر مصلح در بازبيني و ويرايش متن سپاسگزاري مي شود.